آورند ، مگر آنكه آنچنان دليل عقلى قطعى در دست باشد كه دلالت بر مراد نبودن ظاهر كند ، البته به نتيجه رسيدن دربارهء چنين موضوعى نيازمند پژوهشى گسترده و تحمل رنج بسيار و آگاهى كامل از طبقات زمين و محتويات آن است ، و اين امر به آگاهى بر انواع علوم عقلى و نقلى وابسته است ، آنگاه بدون دانش در اين باره نظر دادن ، گزافه‌اى است كه به آن اعتمادى نمىتوان كرد و نبايد اجازه داد كه چنين امور نامعلومى را در ميان مردم پخش كنند . البته خداوند متعال داناتر است . محمد رشيد رضا مىگويد : خلاصهء اين فتوا آن است كه از ظاهر عبارات قرآن و حديث چنين بر مىآيد كه توفان فراگير بوده ، امّا تنها شامل قوم نوح مىشد و در آن زمان مردمان ديگرى در زمين نمىزيستند و مىبايد به آن اعتقاد داشت . امّا از آن فهميده نمىشود كه توفان سراسر زمين را فرا گرفته باشد ، چرا كه هيچ دليلى دال بر اينكه آنان در سراسر زمين مىزيستند ، در دست نيست و همچنين وجود صدف‌ها و جانوران دريايى در قلّه‌هاى كوه و ديگر مناطق خشكى نيز كه به معناى بالا آمدن دوره‌اى آب است ، هرگز فراگير بودن توفان را افاده نمىكند ، بلكه چنين به نظر مىرسد كه آنها از اثر تكوين كوه‌ها و ديگر مناطق خشكى پديد آمده‌اند ، چرا كه بالا آمدن دوره‌اى آب براى چند روز هرگز براى پيدايش چنين امورى كفايت نمىكند . در عين حال چنان كه يادآور شديم اين گونه امور تاريخى از مقاصد اصلى قرآن كريم نيست ، از اين روى با در ميان آوردن نصوص قطعى در روشنگرى آنها نكوشيده است و ما نيز بر اين باور هستيم كه از ظاهر نصوص چنين فهميده مىشود و نمىتوان آنها را به عنوان يك باور قطعى دينى پذيرفت ، چنان كه اگر زمين شناسان خلاف آن را اثبات كنند ، باز به حال ما زيانى نخواهد داشت ، چرا كه اين امر هرگز نصّى قطعى را نقض نمىكند . كوتاه سخن اينكه قصّهء توفان بر اساس داده‌هاى باستان شناسى و نيز تورات و همچنين قرآن كريم همين بود كه از نظر گذشت ، با اندك درنگى معلوم مىشود كه در تمامى موارد پيش گفته اين اتفاق نظر وجود دارد كه آن قوم از راه راست به كژ راهه رفتند ، آنگاه خداوند دادگر چنين داورى كرد كه حرث و نسل از ميان بروند و چنين مقرّر شد كه جز قهرمان قصه و مؤمنان به او ، كسى ديگر از كيفر خداوند يگانه رهايى نيافتند ، همچنين تمامى راويان اين قصّه در اين باره هم‌داستانند كه وى ( نوح ) فردى نيكوكار و پرهيزگار و پارسا بوده است امّا ميان نص قرآنى و ديگر نصوص ( چه بشرى مانند نص سومر و بابل و نصوصى كه قائلان به آن